Prens Bismarck’ın, İslamiyet ve Kur’an-ı Kerim Hakkındaki Kanaatleri

Kur’an’ın evrenselliğini ve ilahi kaynağını bir Batılı entelektüelin gözüyle teyid eden bir yazıdır. Bismarck, tüm semavi kitapları Tevrat, Zebur, İncili incelediğini ifade eder. Ancak bu kitapların zamanla insanlar tarafından müdahale edilerek “tahrif” edildiğini aslından uzaklaştırıldığını belirtir. Bu sebeple, insanlığın gerçek mutluluğunu sağlayacak o saf hikmeti bu kitaplarda bulamadığını söyler.

Bismarck, Kur’an’ı diğer tüm kitapların üzerinde bir konuma yerleştirir. Kur’an’ın her bir kelimesinde derin bir hikmet olduğunu ve insanlığın saadetine hizmet noktasında eşsiz bir eser olduğunu vurgular. Kur’an’daki yüksek belagat ve hikmetin bir insanın kapasitesini aştığını söyler ve beşer sözü olamayacağını ifade eder.

Eğer bir kimse bu kadar kusursuz bir eserin Hz. Muhammed (s.a.v.) tarafından yazıldığını iddia ediyorsa, o kişi bilimin temel gerçeklerini ve mantık kurallarını inkar ediyor demektir. Bismarck’a göre Kur’an’ın Allah kelamı olduğu gerçeği, “bedihî” yani üzerinde tartışmaya gerek duyulmayacak kadar açık ve delile ihtiyaç hissettirmeyecek kadar ortadadır.

19. yüzyılın en büyük siyasi dehalarından biri kabul edilen bir şahsiyeti, Kur’an’ın sadece Müslümanlara değil, tüm insanlığa hitap eden, akıl ve ilimle çelişmeyen, aksine ilmin zirvesinde yer alan bir “İlahi Mesaj” olduğunu itiraf ediyor. İslam’ın hakikatlerinin sadece iman edenler tarafından değil, insaf ve ilimle yaklaşan Batılı filozoflar tarafından da tasdik edildiğini görmekteyiz.

Bismarck sadece bir siyasetçi değil, aynı zamanda hukuk eğitimi almış bir devlet adamıdır. O, Kur’an’ı sadece dini bir metin olarak değil, toplumları yöneten en üstün kanunlar manzumesi olarak görmüştür. “Beşerin saadetine hizmet edecek bir eser yoktur” derken, Kur’an’ın getirdiği sosyal adalet ve nizamın, o dönem Avrupa’sındaki karmaşık sistemlerden çok daha saf ve uygulanabilir olduğunu söylemektedir.

Bir insanın, kendi döneminin ve eğitiminin çok ötesinde, her kelimesi hikmet dolu bir eser meydana getirmesi “eşyanın tabiatına” aykırıdır. Dolayısıyla bu eserin kaynağını Hz. Muhammed’e (s.a.v) atfetmek, sebep-sonuç ilişkisini ilmi reddetmektir. Kur’an o kadar büyüktür ki, sebebi ancak Allah olabilir. Özellikle pozitivizmin ve maddeciliğin zirve yaptığı bir dönemde, Avrupa’nın en önemli devlet adamlarından birinin Kur’an’ı tüm kitapların üstünde görmesi, Kur’an’ın sönmez bir güneş olduğunun ispatıdır.

Tevrat ve İncil gibi metinler, vahyedildikleri dillerden İbranice, Aramice Yunanca ve Latince gibi dillere tercüme edilerek ve yüzyıllar sonra yazıya geçirilerek günümüze ulaşmıştır. Bismarck bir devlet adamı titizliğiyle, araya giren insan yorumlarının “asıl mesajı” gölgelediğini fark etmiştir.

Kur’an-ı Kerim, İndiği andan itibaren hem ezberlenerek hem de yazılarak muhafaza edilmesi, Bismarck için “ilmi bir zaruriyet” olan metin güvenilirliğini sağlamıştır. Bismarck, Hristiyanlıktaki “Teslis” Üçleme inancının rasyonel ve felsefi olarak izahında zorluklar görüyordu. Kur’an’ın sunduğu İhlas Suresi eksenli, akla ve mantığa tam uygun olan “Mutlak Tevhid” Allah’ın birliği inancı, onun gibi rasyonel bir deha için “hakiki hikmet”in ta kendisidir.

Bismarck’ı en çok etkileyen noktalardan biri de İslam’ın sadece bir “vicdan meselesi” veya “tapınak dini” olmamasıdır. İncil daha çok ahlaki öğütler üzerine yoğunlaşırken; Kur’an ekonomi, miras, ceza hukuku, devlet yönetimi ve sosyal yardımlaşma gibi alanlarda somut ve hikmetli kurallar koyar. Bir imparatorluk kurucusu ve hukukçu olan Bismarck, toplumun her hücresine nüfuz eden bu “nizam” karakterine hayran kalmıştır.

Bismarck’ın bu “itirafı”, Kur’an’ın sadece şark dünyasına değil, garbın en yüksek akıllarına da hitap ettiğinin tarihi bir delilidir. Bismarck’ın “Her kelimesinde bir hikmet buldum” sözü, sıradan bir beğeni ifadesi değildir. Bir devlet adamı ve diplomat olarak kelimelerin gücünü çok iyi bilen Bismarck, Kur’an’ın “Belâgat” yani sözün tam yerinde, en etkili ve en kısa şekilde söylenme sanatına işaret etmektedir.

Bismarck, hukuk metinleri kaleme alan bir lider olarak “eksiksiz ve çelişkisiz” metin yazmanın zorluğunu biliyordu. Kur’an’da ise bir kelime, bazen hem bir hukuk kuralını, hem bir ahlak dersini, hem de bir kainat hakikatini aynı anda barındırır. Kur’an’daki bir kelime değiştirilse veya çıkarılsa, o cümlenin hem estetik yapısı hem de hukuki derinliği bozulur. Bismarck’ın “her kelimesinde” demesinin sebebi, bu matematiksel kusursuzluktur.

Bismarck’ın incelediği diğer kitaplarda, yazıldıkları dönemin yerel kültürüne ait izler ve insan eliyle eklenmiş tarihsel hatalar göze çarparken; Kur’an’ın üslubu hem 7. yüzyılın bedevisine hem de 19. yüzyılın feylesofuna aynı tazelikte hitap eder. Bismarck, Kur’an’ın hiçbir eskime belirtisi göstermeyen bu “gençliğini” ilahi bir imza olarak görmüştür.

Bismarck’ın yaşadığı dönemde bilim ve din arasında büyük çatışmalar vardı. Ancak o, Kur’an’ı incelediğinde kelimelerin ardına gizlenmiş hakikatlerin akılla çelişmediğini, aksine aklın önünü açtığını fark etti. Bismarck’ın Mantığı: “Eğer bu kitap bir insan sözü olsaydı, o insanın bilgi seviyesiyle sınırlı kalırdı. Halbuki bu kitapta öyle bir derinlik var ki, zaman geçtikçe ve ilim geliştikçe manası daha da parlıyor.”

İslam, medeniyet ve terakkiye engel değil, onun bizzat kaynağıdır. Bismarck gibi Avrupa’yı şekillendiren bir dimağın, Kur’an’ı tüm kitapların üstünde görmesi, Kur’an’ın sadece kalbe değil, en yüksek akıllara da hükmettiğinin bir nişanesidir. Bismarck’ın Kur’an-ı Kerim’e olan bu hayranlığı, sadece bireysel bir takdir olarak kalmamış, 19. yüzyılın sonu ve 20. yüzyılın başında dünya siyasetinde ve İslam düşünce tarihinde çok önemli kırılmalara yol açmıştır.

Bismarck, Almanya’nın birliğini sağladıktan sonra İngiltere ve Fransa’nın sömürgeci politikalarına karşı Osmanlı İmparatorluğu ile stratejik bir ortaklık kurmuştur. Bismarck’ın İslam’a ve Kur’an’a duyduğu saygı, İstanbul’daki devlet ricali arasında büyük bir itimat oluşturmuştur. “Almanlar bizim dinimize ve kitabımıza hürmet ediyor” algısı, Bağdat Demiryolu gibi devasa projelerin ve askeri iş birliklerinin kapısını açan psikolojik bir anahtar olmuştur.

Bismarck’ın bu çıkışı, o dönem Avrupa’sındaki “İslam karşıtı” radikal akımlara karşı, İslam’ın rasyonel ve hukuki üstünlüğünü savunan daha dengeli bir ekolün güçlenmesini sağlamıştır. Bismarck gibi bir Batılı Devin Kur’an’ı umum kütüplerin fevkinde görmesi, o dönem Batı karşısında askeri ve ekonomik olarak gerileyen İslam dünyasında büyük bir moral kaynağı olmuştur.

Müslüman mütefekkirler, “Bakınız, bizi mağlup eden tekniğin ve siyasetin kurucusu bile bizim kitabımızın önünde eğiliyor” diyerek, İslam’ın özündeki hakikatin sönmediğini ve gelecekte tekrar parlayacağını müjdelemişlerdir. Bismarck’ın bu sözleri, “Hakikat birdir ve güneş gibidir; gözünü kapayan sadece kendine gece yapar” gerçeğinin bir tezahürüdür. Bir Alman şansölyesinin dimağında parlayan bu hakikat, Kur’an’ın sadece bir inanç kitabı değil, aynı zamanda en yüksek sosyal, hukuki ve felsefi düzenin kaynağı olduğunu tarihe not düşmüştür.

Bismarck bir hukukçu ve “Reelpolitik” uzmanı olarak, Kur’an’ın sadece ruhani bir rehber değil, aynı zamanda toplumun temellerini sağlamlaştıran sosyal bir çelik zırh olduğunu fark etmiştir. Onun “hikmet” olarak nitelendirdiği ve Avrupa’daki sistemlerle kıyasladığında üstün bulduğu temel prensipler:

Bismarck’ın yaşadığı dönemde Avrupa, vahşi kapitalizmin getirdiği işçi sınıfı isyanları ve sosyalizm dalgasıyla çalkalanıyordu. Bismarck, sosyal sigorta sistemini dünyada ilk kuran devlet adamıdır. Kur’an’ın “Zekâtı veriniz” emri ve “Riba haramdır” kaidesi, zengin ile fakir arasındaki uçurumu köprüleyen ilahi bir mekanizmadır. O, toplumsal huzuru sağlamak için devlet eliyle formüller ararken, Kur’an’ın bu meseleyi 1300 yıl önce vicdani ve hukuki bir zorunlulukla zekât ile çözdüğünü görmüştür. Bu, onun için beşer saadetine hizmetin en somut örneğidir.

Avrupa hukukunda o dönemde mülkiyetin tek elde toplanması çoğunlukla en büyük oğula kalması sosyal adaletsizliklere yol açıyordu. Kur’an Nisa Suresinde, mirası en ince ayrıntısına kadar paylaştırarak sermayenin toplumun geneline yayılmasını sağlar. Mülkiyetin tekelleşmesini engelleyen bu sistemin, bir toplumun ekonomik sağlığı için ne kadar hayati olduğunu bir devlet adamı ferasetiyle anlamıştır.

Bismarck, otoriter bir lider gibi görünse de Alman birliğini kurarken ittifakların ve istişarenin gücünü kullanmıştır. “Onların işleri aralarında şûra iledir” ayeti, yönetimin keyfilikten kurtulup ortak akla dayanmasını emreder. Kur’an’ın dayattığı bu “meşveret” prensibini, bir devletin bekası için en sağlam temel olarak görmüştür.

Bismarck’a atfedilen ve yine Risale-i Nur müellifi Bediüzzaman Said Nursi tarafından nakledilen. meşhur bir hitap vardır: “Ya Muhammed! (a.s.m.) Sana muasır bir devlet adamı olamadığımdan dolayı müteessirim. Beşeriyet senin gibi bir mümtaz kudreti bir defa görmüş, bundan sonra da göremeyecektir. Binaenaleyh, senin huzurunda kemal-i hürmetle eğilirim.”

O, Kur’an’daki bu kelime kelime işlenmiş hikmeti bir devletin anayasası kadar güçlü ve bir anne şefkati kadar kuşatıcı bulmuştur. Sadece bir devlet adamı olan Bismarck değil, edebiyat devleri ve filozoflar da Kur’an’ın o parçalanmaz bütünlüğüne ve ilahi cazibesine kapılmışlardır. Johann Wolfgang von Goethe, “Batı-Doğu Divanı” orijinal adıyla “West-Östlicher Divan” adlı eserinde Kur’an’dan ilham almış ve İslam’ı saf bir teslimiyet olarak nitelemiştir.

“Eğer İslam, Allah’a teslim olmak demekse, hepimiz İslam dairesinde yaşıyor ve ölüyoruz.” demiştir. O da Bismarck gibi, Kur’an’ın üslubundaki o sarsılmaz gücü, insanüstü bir irade olarak tanımlamıştır. Lev Tolstoy, hayatının son dönemlerinde İslamiyet ve Hz. Muhammed (s.a.v.) üzerine derin araştırmalar yapmış, özellikle Kur’an’ın mülkiyet, yardımlaşma ve insanın manevi sorumlulukları üzerindeki hükümlerine hayran kalmıştır.

O da Bismarck gibi, kilisenin dogmalarından ve metinlerin tahrif edilmesinden rahatsızdı. Kur’an’daki “Lâ ilâhe illallah” sadeliği, Tolstoy’un aradığı o saf hakikatti. “Hz. Muhammed’in Gizli Vasiyeti” adıyla derlenen notlarında, İslam’ın geleceğin dini olacağına dair öngörülerde bulunmuştur.

Thomas Carlyle, Bismarck’ın çağdaşı olan Carlyle, “Kahramanlar” orijinal adıyla “On Heroes” adlı eserinde Hz. Muhammed’i (s.a.v.) “Peygamber Kahraman” olarak anlatır. Carlyle, Kur’an’ın bir “uydurma” olduğu iddialarına şiddetle karşı çıkar. “Sahte bir adamın böyle bir kitap getirmesi ve bin yıl boyunca milyonlarca insanı peşinden sürüklemesi mümkün değildir” der. Bismarck’ın “İlmin zaruriyatını inkâr” dediği mantıkla paralel bir duruş sergiler.

Bismarck, Goethe ve Tolstoy gibi dev isimleri Kur’an’ın başında buluşturan temel unsurlar, Kur’an’ın akla aykırı hiçbir şey içermemesi. İslam’ın sadece “öte dünya” için değil, bu dünyadaki adalet ve nizam için de tam bir çözüm sunması. Kelimelerin, insan ruhunu sarsan ve değiştiren o ilahi tınısı olmasıdır.
“Sözün tesiri” ve “kurumsal nizam”, aslında bu dâhilerin Kur’an’da gördüğü ve hayran kaldığı o büyük mühendisliğin birer yansımasıdır. Bu büyük dâhilerin Kur’an’daki “insan ve hak” mefhumuna bakışı, modern dünyanın henüz emeklediği bir dönemde, İslam’ın sunduğu o sarsılmaz ve adil temelleri keşfetme hikâyesidir.

Bismarck, Goethe ve Carlyle gibi isimlerin, Kur’an’ın birey ve toplum hakları konusundaki “hikmetine” dair yaklaşımları: Avrupa’nın sömürgecilik ve sınıf ayrımlarıyla boğuştuğu bir çağda, Kur’an’ın “Sizin Allah katında en üstününüz, takva bakımından en ileride olanınızdır” (Hucurat, 13) düsturu bu düşünürleri derinden etkilemiştir. O, devlet yönetiminde “liyakat” ve “adalet” ararken, Kur’an’ın ırk, renk ve sınıf gözetmeksizin tüm insanları hukuk önünde eşit sayan bu evrensel beyannamesini, bir toplumun huzuru için en büyük siyasi mucize olarak görmüştür. Thomas Carlyle, Peygamberimizin (s.a.v.) Veda Hutbesi’ndeki insan hakları vurgusunu, tarihin gördüğü en samimi ve güçlü eşitlik çağrısı olarak tanımlar.

Batı dünyasında kadınların mülkiyet hakkı ve hukuki şahsiyet kazanması çok yakın tarihlere (19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl) dayanırken; Kur’an’ın 7. yüzyılda kadına miras hakkı vermesi, kendi malını yönetme yetkisi tanıması ve şahsiyetini koruma altına alması bu feylesofları şaşırtmıştır.

Bismarck bir hukukçu olarak, Kur’an’ın kadını “hukuki bir özne” haline getirmesini, o dönem Avrupa hukuk sistemlerinin çok fevkinden bir basamak olarak değerlendirmiştir. Kur’an’ın “Bir insanı öldüren, bütün insanlığı öldürmüş gibidir” (Maide, 32) ve “Komşusu açken tok yatan bizden değildir” (Hadis-i Şerif / Kur’anî ahlak) gibi temel ilkeleri, bu düşünürlerin “sosyal adalet” arayışlarına rehber olmuştur.

Tolstoy, Rusya’daki köylülerin haklarını savunurken Kur’an’daki bu “emanet” ve “sorumluluk” bilincinden güç almıştır. Ona göre İslam, insanın sadece kendine değil, çevresindeki her canlının hakkına riayet etmesini emreden en kâmil nizamdır.

Bu dâhiler, Kur’an’ı sadece bir “ilahiyat kitabı” olarak değil, insanlığın onurunu ve hakkını koruyan muazzam bir “Hayat Yasası” olarak görmüşlerdir. Bismarck’ın tabiriyle “beşerin saadetine hizmet edecek başka bir eser yoktur” demesi, Kur’an’ın bu kuşatıcı adaletine verilmiş bir onaydır.

Bismarck’ın bu sarsıcı itirafları, sadece Avrupa’da değil, aynı zamanda o dönem büyük bir fikri arayış içinde olan Osmanlı-Türk aydınları üzerinde de adeta bir “can suyu” etkisi yaratmıştır. 19. yüzyılın son çeyreğinde Namık Kemal, Ziya Paşa ve daha sonra Bediüzzaman Said Nursi hazretleri gibi isimlerin başını çektiği “İslam ve Terakki”tartışmalarında, Bismarck bir başvuru kaynağı haline gelmiştir. Bu etkinin temel dayanakları ve “Medeniyet” tartışmalarına katkısı:

O dönemde bazı Batılılaşma yanlıları, İslam’ın ilerlemeye engel olduğunu iddia ediyordu. Osmanlı aydınları (Genç Osmanlılar), Bismarck’ın Kur’an hakkındaki sözlerini bu iddiaya karşı en güçlü kalkan olarak kullandılar. Eğer dünyanın en gelişmiş sanayi ülkesini Prusya/Almanya’yı kuran dahi bir devlet adamı Kur’an’ı ‘umum kütüplerin fevkinde’ görüyorsa, İslam nasıl ilerlemeye engel olabilir? Namık Kemal gibi isimler, Avrupa’daki “meşrutiyet” ve “hürriyet” kavramlarını halka anlatırken, bunların zaten Kur’an’da “Şûra” ve “Adalet” olarak var olduğunu savunuyorlardı.

Bismarck’ın Kur’an’daki “hikmet” vurgusu, bu aydınların “Batı’nın tekniğini alalım ama ruhunu ve hukukunu Kur’an’dan süzerek inşa edelim” fikrini perçinledi. Bismarck’ın “saadet-i beşer” vurgusu, Osmanlı entelektüellerini İslam’ın ilk dönemindeki adalet ve refah ile modern çağın ihtiyaçlarını birleştirmeye sevk etti.

Bediüzzaman Said Nursi hazretleri, Bismarck’ın bu sözlerini alarak meseleyi sadece siyasi bir savunma olmaktan çıkardı. Onu, Kur’an’ın “akli ve ilmi mucizesinin” bir tasdikçisi olarak sundu. Yani Kur’an sadece geçmişin değil, geleceğin ve bilimin de rehberidir mesajını verdi.

Bismarck’ın bu tespiti aslında acı bir gerçeği de hatırlatıyordu: Müslümanlar kendi kitaplarındaki o “hikmet”ten uzaklaştıkça gerilerken, Bismarck gibi isimler o hikmeti dışarıdan fark edip hayran kalıyorlardı. Bu durum, aydınlar arasında “Öze Dönüş” hareketlerini hızlandırdı. Bismarck’ın gördüğü o cevheri biz neden yaşamıyoruz? sorusu, eğitimden vakıf yönetimine kadar pek çok alanda reform taleplerini tetikledi.

Prens Bismarck’ın Kur’an-ı Kerim’de bulduğu o “hakikî hikmet”in en sarsıcı uygulama alanlarından biri hiç şüphesiz İktisat ve İsraf dengesidir. Bir devletin hazinesini yöneten ve güçlü bir Alman ekonomisi inşa eden Bismarck, Kur’an’ın bu konudaki kelime kelime işlenen o mucizevi düsturlarını, modern iktisat ilminin çok ötesinde bir dâhilik olarak görmüştür.

Bismarck, kısıtlı kaynaklarla büyük bir imparatorluk kurarken “iktisat”ın sadece para biriktirmek değil, bir kuvvet kaynağı olduğunu biliyordu. “Yiyiniz, içiniz fakat israf etmeyiniz; çünkü Allah israf edenleri sevmez.” (Araf, 31)

Bu ayet, bir toplumun enerjisinin ve sermayesinin boş yere harcanmasını engelleyen en temel kanundur. Bismarck’a göre, israfı önleyen bir toplum, dışa bağımlılıktan kurtulur ve sarsılmaz bir siyasi irade kazanır. Bismarck’ın incelediği beşerî sistemler genellikle “daha fazla tüketim” üzerine kuruluyken, Kur’an “kanaat” ve “bereket” kavramlarını merkeze koyar. Kur’an, az bir rızkın iktisat ile nasıl bereketleneceğini ve büyük bir servetin israf ile nasıl hiçe dönüşeceğini anlatır. Bismarck, bir devlet adamı olarak şunu fark etmiştir: Bir milletin saadetini sağlayan şey sadece rakamsal zenginlik değil, o zenginliğin israf edilmeden, yerli yerinde kullanılmasıyla gelen toplumsal huzurdur.

Bismarck, Avrupa’daki lüks ve sefahetin toplumsal ahlakı bozduğunu ve sınıflar arası kini artırdığını gözlemliyordu. Kur’an, israf edenleri “şeytanların kardeşleri” (İsra, 27) olarak niteler. Bu, israfın sadece bireysel bir hata değil, toplumsal bir hıyanet ve yıkım sebebi olduğunu gösterir. Bismarck, Kur’an’ın israfı yasaklayarak aslında devletin ve milletin ortak geleceğini koruma altına aldığını görmüştür.

Bediüzzaman Said Nursi hazretleri, İktisat Risalesi’nde “İktisat eden, maişetçe aile belasını çekmez” der. Bismarck’ın Kur’an’da bulduğu “beşerin saadetine hizmet eden hikmet” tam olarak budur: İktisat; bereketi, izzeti ve hürriyeti getirir. İsraf; sefaleti, zilleti ve esareti getirir. “Kaynakların verimli kullanımı”, aslında Bismarck’ın hayran kaldığı o Kur’anî nizamın bir parçasıdır. Kur’an’ın her kelimesindeki hikmet, bizi lüksün getirdiği uyuşukluktan kurtarıp iktisadın getirdiği dinamizme davet eder.
Bismarck’ın bu bakış açısı, modern Türkiye’nin ekonomik ve sosyal kalkınma modelleri için de hala en taze ve en hakiki reçeteyi sunmaktadır.

Bismarck’ın 150 yıl önce hayran kaldığı o “hikmet” dolu kelimelerini, anlaşılır kılıp topluma sunmak için gayret eden o günkü aydınların başlattığı İslam’ın evrensel mesajını her çağa taşıma davasına bir katkı sunmaya çalıştık. Haddimizi aşmışsak af edile. Kur’an’ın her kelimesine gizlenmiş o iktisat, adalet ve saadet formülleri, doğru bir dille anlatıldığında her çağın “akıllı adamlarını” hayran bırakmaya devam edecektir.

Çetin Kılıç

Bu yazı Risale-i Nur Külliyatından ilham alınarak hazırlanmıştır.