Kur’an’ın Kozmik Belâgatı, Dağların Sırrı ve Hikmet Dürbünü

Bediüzzaman hazretleri, Nebe Suresi 7. ayette geçen “dağları birer kazık yaptık” ifadesini şöyle açıklar:
Dünya, hava denizi içinde yüzen devasa bir gemi gibidir. Dağlar bu geminin hem direkleri hava tabakasına tutunmayı sağlar hem de demirleri gemiyi dengede tutan ağırlıklar hükmündedir. Bu, yerkürenin dönüşü sırasındaki sarsıntıyı önleyen bir denge mekanizmasıdır.

Yer küresinin içindeki sarsıntılar magma hareketleri ve depremler, dağlar sayesinde bir nebze yatışır. Dağlar yerin “gözenekleri” gibidir; dâhilî basınç ve heyecan buralardan tahliye edilerek yeryüzünün sükûneti korunur. Dağlar, insan hayatı için gerekli olan üç ana unsurun su, toprak, hava koruyucusudur:

Kar ve yağmuru depolayan birer mahzendir. Havayı temizler, zararlı gazları süzer ve nemi çekerek havayı “tarar”. Toprağı bataklık olmaktan veya denizin istilasından korur, ona bir koruma kalkanı oluşturur. Gökyüzü dev bir çadır , yeryüzü bu çadırın tabanı, dağlar ise bu çadırı yere sabitleyen kazıklar gibidir. Bu benzetme, sıradan bir insanın hayal dünyasına hakikatleri yaklaştırırken aynı zamanda çok derin bir hikmeti basit bir görselle sunar.

Üstad, Kur’an’ın sadece lafzına bakıp onu basit birer coğrafi bilgi gibi görmenin yanlış olduğunu, her bir kelimenin arkasında hem bilimsel bir gerçeklik hem de sanatsal bir yükseklik olduğunu söyler. Bediüzzaman Said Nursi hazretlerinin kullandığı istiare yani bir şeyi başka bir şeyin özellikleriyle anlatma ve mecaz yöntemi, bugün modern bilimin jeoloji ve meteoroloji alanındaki bulgularıyla çarpıcı bir paralellik sergiler.

Kur’an’ın dağlar için kullandığı “kazık” istiaresinin bilimsel keşiflerle olan bağlantılarını inceleyelim. “Dağlar o geminin demirleri hükmündedir” ifadesi, modern jeolojideki İzostazi kuramıyla doğrudan örtüşür. Dağlar sadece yeryüzünde görünen kütleler değildir. Tıpkı bir buzdağı veya toprağa çakılan bir kazık gibi, yerin altında litosferde görünen kısımlarının 10-15 katı kadar derin köklere sahiptirler. Bu kökler, yerkabuğunun magmanın üzerinde dengede kalmasını sağlar. Üstadın “demir ve direk” benzetmesi, dağların yerin derinliklerine uzanarak yerkabuğunu sabitleme fonksiyonuna tam bir işarettir.

“İnkılabat-ı dâhiliyeden ihtizazat, o dağlar ile iskât olunurlar” denilerek dağların sarsıntıları dindirdiği belirtilir. Dağlar, genellikle devasa kıtasal levhaların çarpışma noktalarında oluşur. Bu oluşum süreci, levha hareketlerinden kaynaklanan devasa enerjiyi bir “emniyet supabı” gibi emerek ve yeryüzünü yukarı doğru kıvırarak karşılar. Dağlar yerkabuğundaki kırılganlığı azaltan ve esneklik sağlayan düğüm noktalarıdır. Üstadın “arzın sükûneti dağlar iledir” tespiti, dağların tektonik dengeleyici rolüyle birebir uyuşur.

“Dağlar… cezb-i rutubet hâsiyetiyle havaya tarak oluyor” ifadesi atmosferik tespittir. Dağlar, hava akımlarını rüzgarları yukarı doğru zorlayarak orografik yükselim soğumayı ve yoğunlaşmayı sağlar. Bu süreçte hava süzülür; içindeki tozlar ve partiküller yağışla yere iner. Dağlar bir tarak gibi hava kütlelerini tarayarak nemi ayrıştırır, suyu depolar ve havayı temizler. Üstadın dediği “havanın tasfiyesi” temizlenmesi tam olarak budur.

Dağlar için kullanılan “mehazin-i mâ'” su depoları nitelemesi, ekosistemin temelidir. Dünyadaki tatlı su kaynaklarının nehirlerin büyük çoğunluğu dağlardaki kar ve buzullardan beslenir. Dağlar suyu katı halde depolar ve yaz aylarında yavaş yavaş eriterek nehirleri besler. Eğer dağlar olmasaydı, yağışlar hızla denize akar ve kuraklık yaşanırdı. Üstad, bu istiare ile dağların “yaşam destek ünitesi” olduğunu söyler.

Kur’an, 1400 yıl önce bir bedeviye “dağlar kazıktır” dediğinde o bedevi bunu çadır kazığı sanıp anlamını kavrıyordu. Ancak bugün bir jeolog aynı kelimeye baktığında, yerkabuğunun altına uzanan devasa kökleri ve dengeleyici mekanizmayı görüyor. “Faraza bir adam hayal balonuyla küreden yüksek yere uçarsa…” ifadesi, Bediüzzaman hazretlerinin, 1900’lerin başında, henüz uyduların ve uzay fotoğraflarının olmadığı bir dönemde gerçekleştirdiği müthiş bir”zihinsel projeksiyon” dur.

Nursi, o günün insanına Kur’an’ın evrensel bakış açısını anlatmak için hayalî bir “Google Earth” perspektifi sunmuş. Bu tasvir ile bugünün uydu görüntüleri arasındaki benzerlikleri şöyle açıklayalım. Üstad, yüksekten bakıldığında dağ silsilelerinin birer “bedevi haymesi” yani göçebe çadırı gibi görüneceğini söyler. Bugün Uluslararası Uzay İstasyonu veya yüksek irtifa uydularından çekilen fotoğraflara baktığımızda, özellikle Himalayalar veya Toroslar gibi silsilelerin, düz bir ova üzerinde birbiri ardına dizilmiş çadırları andıran üçgen formlar oluşturduğunu net bir şekilde görürüz. O gün bu bir “hayal” iken, bugün “optik bir gerçeklik”tir. Üstad, insan hayalini o yüksekliğe çıkararak Kur’an’ın aslında tüm yeryüzünü bir bütün olarak gören bir “Göz” tarafından vahyedildiğini söyler.

Dünya, “bahr-i muhit-i havaî” yani hava denizi içinde yüzen bir gemiye benzetilir. Astronotların uzaydan Dünya’ya baktıklarında en çok etkilendikleri şey, Dünya’nın simsiyah ve boş bir uzayda parlayan, etrafı incecik, mavimsi bir atmosfer tabakasıyla çevrili kırılgan bir gemi gibi görünmesidir.

Üstad, dağların bu hava denizi içinde gemiyi sabitleyen “direkler” olduğunu söyler. Aerodinamik açıdan dağlar, hava akımlarını yönlendirerek atmosferik sirkülasyonu rüzgar sistemlerini şekillendiren devasa pürüzlerdir. Uydu görüntüleri, bulutların dağların üzerinden geçerken nasıl şekil aldığını göstererek bu “etkileşimi” doğrular.

Üstad, yüksekten bakıldığında ufuk dairesinin semayı bir “fustat” yani kubbe/çadır gibi yerin üstüne kapattığını, dağların da bu kubbenin uçlarını yere bağlayan kazıklar gibi durduğunu hayal ettirir. Geniş açılı lenslerle veya yüksek irtifadan çekilen görüntülerde, Dünya’nın eğriliğiyle birleşen atmosfer tabakası tam bir “kubbe” formunu alır. Bu sadece bir görüntü değil, fiziksel bir korumadır. Atmosfer yani semâ, bir çadırın bizi dış etkilerden koruması gibi bizi kozmik radyasyondan ve meteorlardan korur. Dağlar ise yer kabuğunu sabitleyerek bu koruyucu sistemin zeminini hazırlar.

Üstadın, “hayal balonu” tabirini kullanması çok zariftir. Çünkü o dönemde teknoloji henüz bu bakışı sunacak seviyede değildir. Ancak o, Kur’an’ın “Hikmet Dürbünü” ile bakıldığında, çıplak gözle görülemeyen bu küresel gerçeklerin fark edilebileceğini ispat eder. Yani Kur’an; bir bedeviye kendi çadırını anlatırken, aynı kelimeyle bin yıl sonraki astronota yerkabuğunun ve atmosferin mekaniğini anlatmaktadır.

Kur’an-ı Kerim’in bu eşsiz üslubu, yani en derin hakikatleri en basit kelimelerle anlatması, onun “zaman üstü” bir mucize olmasını sağlar. Kur’an’ın kelimeleri birer tohum gibidir. Zaman geçtikçe, bilim ve marifet suyu o tohuma değdikçe, kelimenin içindeki mana ağacı büyür. “Dağlar kazıktır” denildiğinde, bir bedevi çadırının rüzgarda uçmaması için yere çakılan kazığı anlıyordu. Bu onun için yeterli ve doğru bir bilgiydi. Bugün bir jeofizik mühendisi aynı ayeti okuduğunda, yerkabuğunun magmaya batmış “köklerini” ve levhaların kaymasını engelleyen mekanizmayı anlıyor. Ayet her iki çağa da yalan söylememiş, sadece her çağın idrakine göre bir pencere açmıştır.

“ihtiram-ı hissiyat” ifadesi çok kritiktir. Eğer Kur’an, 1400 yıl önce doğrudan kuantum fiziğinden, levha tektoniğinden veya atmosferin kimyasal katmanlarından bahsetseydi, o günün insanları bunu anlamayacak ve reddedecekti. Kur’an, insanın gözle gördüğü “hissi” gerçeği bozmadan, içine “akli” ve “ilmi” gerçekleri gizlemiştir. Böylece her seviyeden insan Kur’an’dan kendi hissesini alır.

Bediüzzaman hazretleri der ki: “Belâgatın tasdik ve sikkesi olmayan bir şeyle Kur’an’ı tevil etmesinler.” Bu şu anlama gelir: Kur’an’a yapılan bir yorum, sadece bilimsel bir gerçeğe uygun olduğu için doğru kabul edilemez. O yorumun aynı zamanda Kur’an’ın edebi yüksekliğine belâgatına ve ayetin bağlamına da uygun olması gerekir.

Eğer Kur’an sadece kendi indiği dönemin bilimsel diliyle konuşsaydı, bugün “modası geçmiş bir kitap” olurdu. Eğer sadece bugünün diliyle konuşsaydı, indiği dönemde kimse onu anlamazdı. Oysa Kur’an, “istiare ve mecaz” dürbününü kullanarak öyle bir üslup seçmiştir ki; ilim ne kadar ilerlerse ilerlesin, ayetlerin altından daha taze, daha derin ve daha şaşırtıcı gerçekler çıkmaya devam eder.

Çetin Kılıç

Kaynak: RNK muhakemat